પ્રતીક્ષામાં…….. પોન્ડ હેરોન, ભરતપુર પક્ષી અભયારણ્ય, ૨૦૨૫

પેન-પેપર મંગાવ.
મોતના બદલે કવિતા આવી છે.
જલ્લાદ કદાચ હજી અવઢવમાં છે.
ઘણા વરસોથી એણે કોઈને ફાંસી આપવાનું થયું નથી
અથવા તો એમ પણ હોય કે
આ એની પહેલી ફાંસી હોય.
પણે ખૂણામાં મોત ઉભુ છે.
અચાનક બહાર આવીને
હાઉક કરી મને ડરાવવાની ફિરાકમાં સંતાયું હોય એમ લાગે છે,
પણ એને ખબર નથી કે
માથે ઓઢાડેલા કાળા કપડાંમાંથી પણ
હું એને સાફ સાફ જોઈ શકું છું.
જલ્લાદ એનું મન બનાવી લે
અને
મોતને ખબર પડી જાય કે એનો થપ્પો તો ઓલરેડી પડી ચૂક્યો છે,
એ બેની વચ્ચે
જે બે પળ મારી નહીં પહેરેલી ઘડિયાળમાં
બોનસ બનીને આવી ચડી છે,
એને ફાંસી આપવી જોઈએ કે નહીં
એ બાબતે મને કોઈ અવઢવ નથી.
મારા માટે આ પહેલવારકુ પણ નથી,
અને વરસો પછીનું પણ નથી.
હું પૃથ્વી પર મરવા નહિ, જીવવા આવ્યો છું.
મોત તો એક પૂર્વનિશ્ચિત અકસ્માત છે.
એ થાય એ પહેલાં ગાડી ચલાવવાનું કઈં છોડી દેવાય?
તું તારે પેન-પેપર મંગાવ.
જલ્લાદ અને મોત
ખૂણો છોડી પોત પ્રકાશે
એ પહેલાં હું નથી જ મરવાનો.
લાવ કાગળ, લાવ..
હું…

વિવેક મનહર ટેલર
(૨૬-૦૪-૨૦૨૫)

(* Carpe Diem (Latin) = seize the day, Plucking the day : આ દિવસ જીવી લો… )

પ્રતિબિંબ…. ….લિટલ કોર્મોરન્ટ અને ડાર્ટર, ભરતપુર, ૨૦૨૫

મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા… ….કેવલાદેવ પક્ષી અભયારણ્ય ૨૦૨૫

રહે આ દુનિયામાં મારી સાથે.

હું તને હાથ પકડીને ખેંચી લાવ્યો છું અહીં.
ત્યાં તારી પાસે તારી પોતાની એક દુનિયા હતી જ,
છતાં તુંય દોરવાઈ આવી મારી સાથે આ દુનિયામાં
મારા પર ભરોસો રાખીને
નવી દુનિયા બનાવવા માટે.
આપણી દુનિયા બનાવવા માટે.

આ દુનિયામાં સ્વર્ગ હશે એવું મેં કહ્યું નહોતું.
રૌરવ નર્ક પણ છે જ અહીં.
ક્યાં નથી?
આ દુનિયા સંપૂર્ણ નથી.
અહીં તકલીફો છે. અપમાનો અને તિરસ્કારો અને
પીડાઓ – શું શું નથી અહીં?
તારી દુનિયા કદાચ વધારે સરળ હતી,
રસ્તા ઓછા ઉબડખાબડ હતા અને
વળવળાંક ને ચઢાવઉતાર પણ આનાથી ઓછા જ હતા.
મારી એકલાની દુનિયા પણ ઠીકઠાક જ હતી.
હુંય ખુશ જ હતો એમાં.
પણ તોય હું તને હાથ ખેંચીને લઈ આવ્યો આ દુનિયામાં.

તું પણ ખેંચાઈ આવી. હવે ફરિયાદ શાની?
ઈંટ ઉપર ઈંટ આપણે બંનેએ મળીને જ ગોઠવી છે.
આપણે સાથે મળીને આકાશ વણ્યાં છે અને આપણે બંનેએ
સામે ચાલીને હાથેપગે સ્વયં ખીલાઓ ઠોકી
વેદનાઓ પણ વલૂરી છે.

હવે ફરિયાદ શાની?
અધૂરી છે?
ક્ષતિયુક્ત છે?
જે હોય તે… છે તો છે…
આ આપણી દુનિયા છે.
તારી જે હતી કે મારી જે હતી એ દુનિયામાં બધું હતું, આપણે નહોતાં.
અહી ઘણું બધું નથી, પણ આપણે છીએ.

રહે આ દુનિયામાં મારી સાથે
કાયમ માટે.

વિવેક મનહર ટેલર
(૧૨-૧૧-૨૦૨૪)

ઠસ્સો… ….Bay-backed shrike, કેવલાદેવ પક્ષી અભયારણ્ય, ભરતપુર, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫

जीवो जीवस्य जीवनम्…. Darter (Snakebird) in action @Keoladeo Bird Sanctury, Bharatpur, February 2025

કવિતા લખવા માટે
એણે
કાગળ પર પહેલું ડગલું ભર્યું ન ભર્યું
ત્યાં તો ખણકખણ ખણકાટે એ અટકી ગયો.
કલમમાંથી સાંકળનો અવાજ કઈ રીતે આવે!
હશે! કરીને બીજી જ પળે એ વળી આગળ વધવા ગયો
પણ ડગલું ભરી જ ન શકાયું
ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો
કે સાંકળનો અવાજ કલમમાંથી નહીં,
સાંકળમાંથી જ આવતો હતો
જે એના હાથે-પગે બંધાયેલી હતી.
ઓહ! આ લોકોએ તો મને બાંધી લીધો છે
એ સમજાતાં એણે સબંધન સ્થિર રહી ચોકોર નજર દોડાવી.
બધાની હાલત એના જેવી જ હતી.
બધા જ પોતપોતાની સાંકળોના દાયરામાં રહીને
છાયડામાં બેસીને
સાંકળ દેખાય પણ નહીં અને સંભળાય પણ નહીં
એનું બેવડું ધ્યાન રાખીને કાગળ ઉપર કામ કરી રહ્યા હતા.
ચાલવા જાવ તો પહેલાં તો
અડધા બોલે ઝાલ્યો ને પછી અડધો સાંકળથી ઝાલ્યો
-એમ બંને મોરચે અટકી જ જવાવાનું હતું.
કવિતા લખવી અનિવાર્ય જ થઈ પડ્યું હોય
તો આ સાંકળના કુંડાળાની અંદર રહીને જ લખવી પડશે
એમ વિચારી એણે આગળ ભરેલ અડધું ડગલું પારોઠનું કરી
કલમ કાગળ પર મૂકી.
ત્યાં જ એની નજર ચકા પર પડી.
સાંકળો તોડી-ફગાવીને
એ
બરફ પર સ્કીઇંગ ન કરતો હોય એમ
કાગળ પર ઉન્મુક્ત વિહરતો હતો.
બે ઘડી એના તરફ સાશ્ચર્ય નજરે જોઈ
પાગલ છે
બબડીને બધા પુનઃ પોતાની કવિતા કરવામાં મગન થઈ જતાં હતા.
પાગલ જ સ્તો
કહીને એણે પણ એમ જ કર્યું.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૮-૦૨-૨૦૨૫)

एएएएए फंसी…. ….Darter (Snakebird) @Keoladeo Bird Sanctury, Bharatpur, February 2025

(ખળખળજળજળ….. … ……ગિરમાર ધોધ, ડાંગ, સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪)

અછાંદસત્રયી કાવ્યગુચ્છમાંથી આપણે પ્રથમ અને દ્વિતીય અછાંદસ કાવ્યો માણ્યાં… આજે એ ગુચ્છનું આખરી પુષ્પ… ત્રણેયને એક જ સળંગ કાવ્યના ત્રણ ભાગ તરીકે પણ માણી શકાશે અને સ્વતંત્રપણે પણ…. આપના પ્રતિભાવોની અપેક્ષા રહેશે…

*

છૂટી, સોરી, તૂટી ગયેલા સંબંધના વસવસા
અને મરણ નામના અંતિમબિંદુની વચ્ચે
ત્રિશુંકુ બનીને હું સદીઓથી લટકી, સોરી, અટકી રહ્યો છું.
લાશો વચ્ચે લાશ બનીને જીવવું પણ દુભર
અને રાખ થઈ ગયેલા શ્વાસોને ફરી છાતીમાં ભરવા પણ અસંભવ.
‘આપ મૂઆ વિના સ્વર્ગે ન જવાય’ ભૂલીને
જીવતેજીવ સ્વર્ગ પામવા જઈએ ત્યારે આ હાલ થાય.
હવે સમજાય છે
કે ખરું સ્વર્ગ સંબધમાં નહીં,
સ્વયંમાં જ હતું.
સંબંધનું પેટ ચીરવા બેસો તો
રુચે એવું કશું હાથ આવે જ નહીં.
ચામડી ગમે એટલી લિસ્સી ને સુંવાળી કેમ ન હોય,
નીચે તો માંસ-મજ્જા અને લોહી જ ને!
સ્પર્શસુખ એ જ ચરમસુખના છત્તર નીચે
હજારો વરસોથી જીવતાં આવ્યાં એ લોકો શું મૂરખ હતાં
તે હું સામી છાતી કરીને ચામડીની નીચે ઘૂસ્યો…!
ઘૂસ્યા તે ઘૂસ્યા…
ભોગ લાગ્યા તે ભોગવો હવે, બીજું તો શું!
બટકો ને છટકો ને લટકો ને અટકો હવે…
શિલા થઈ જવાયું હોત તો કોઈ રામ પણ આવત,
પણ
ત્રિશંકુને ઉગારવા કોણ આવે?
જેના માટે થઈને લટક્યા, એ તો એ ને ઉપર બેઠા,
પોતાની ત્વચા પંપાળતા…

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૫-૦૫-૨૦૨૪)

ગયા વખતે અછાંદસત્રયીમાંથી આપણે પ્રથમ અછાંદસ કાવ્ય માણ્યું… આજે એ ગુચ્છમાંથી બીજું અછાંદસ… ત્રણેયને એક જ સળંગ કાવ્યના ત્રણ ભાગ તરીકે પણ માણી શકાશે અને સ્વતંત્રપણે પણ…. આપના પ્રતિભાવોની અપેક્ષા રહેશે…

લાશોના ગામમાં સૌએ મને સરપંચ બનાવી દીધો.
આમ ધોળે દહાડે
નિર્હેતુકતાની ખીણમાં કૂદનાર કદાચ હું પહેલવહેલો હતો એથી.
તો પછી બીજી બધી લાશો ક્યાંથી આવી હતી એ સવાલ મને થયો,
પણ એનો કોઈ જવાબ મળે એમ નહોતું.
મડદાં કંઈ ઉત્તર દે?
કાંડી દઈ સળગાવી દીધેલા શ્વાસોની રાખ
હજીય કગાર પરથી ધીમે ધીમે નીચે ખરી રહી હતી.
થોડા દિવસોમાં જ મેં જોયું
કે ચારેતરફથી
રોજેરોજ
પળેપળ
વધુને વધુ લાશો આવી રહી હતી.
ગામની વસ્તી તો દિન દૂની રાત ચોગુની વધી રહી હતી.
પણ મને જપ નહોતો વળતો.
રહી રહીને મારું ધ્યાન
જ્યાંથી હું કૂદ્યો હતો
એ મથાળાની ભેખડ તરફ જયા કરતું હતું.
ડાંગે માર્યા પાણી જેવો સંબંધ
કેમ કરતોકને બટકી ગયો એ સમજાતું નહોતું.
આમ તો લાશોના ગામમાં હુંય એક લાશ જ હતો,
પણ હું એક વિચારતી લાશ હતો.
બીજી લાશો પણ મારી જેમ વિચારી શકતી હશે કે કેમ એ હું જાણતો નથી.
પણ મને સતત એમ થયા કરતું હતું
કે કૂદકો ન માર્યો હોત તો સારું થાત.
તડજોડ ચલાવી લેવા જેવું હતું.
આત્મહત્યા કરી લીધા પછીની આ પરિસ્થિતિ કરતાં તો
એ બહેતર જ હોત.
કદાચ.
પણ આ તો હું નથી ખીણમાં સરખો જીવી શકતો,
નથી જ્યાંથી આવ્યો હતો ત્યાં ફરી જઈ શકાતું.
આમ અધવચ્ચે ક્યાં સુધી લટકતો રહીશ?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૫-૦૫-૨૦૨૪)

પછી જ્યારે
ડાંગે માર્યાં પાણી જેવો શાશ્વત લાગતો સંબંધ
સંજોગોનો માર્યો
પ્લાસ્ટિકના ટુકડાની જેમ અચાનક બટકી ગયો
ત્યારે
દિલની દુકાનમાં
ફેવિકવિકનો સ્ટોક પણ બચ્યો નહોતો.
ને હોત તોય શું થાત?
તડજોડ જ ને?
પ્લાસ્ટિક કઈં ઓછું પાણીના બે અણુની જેમ ન સાંધો ન રેણ જેવું જોડાઈ શકે?

હજારો વરસોનો સમય કે ઋતુઓનો માર પણ
જેને ન મિટાવી શકે, ન ઝાંખા કરી શકે
એવાં ભીમબેટકાનાં ભિત્તિચિત્રો જેવો મૂંઝારો
છાતીના ખાલી થયેલા પિંજરામાં ઘર કરી ગયો.
આંખોનું ખાલીખમ આકાશ
એના સ્મરણોના લાખલાખ સૂર્યોથી
એવું તો ફાટી પડ્યું, એવું તો ફાટી પડ્યું
કે
એમાં કોઈ કરતાં કોઈ દૃશ્યોને અવકાશ જ ન બચ્યો.
બારમાસી ભરબપોરે
ધોળા દહાડે ભરબજારે ખોવાઈ ગયેલા
ચાંદ કે ચાંદનીનું તો કઈ રીતે વિચારાય?
આખરે
બચ્યાકુચ્યા શ્વાસોને કાંડી ચાંપી દઈ
હું
નિર્હેતુકતાની ખીણમાં
કૂદી પડ્યો.
તળિયે લાશોનું ગામ વસતુ હતું.
એમાં મને સરપંચ બનાવી દેવાયો.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૮-૦૫-૨૦૨૪)

મૈત્રીભાવનું પવિત્ર ઝરણું… . …સાપુતારા રોડ, ૨૦૨૪

પછી એક દિવસ મેં
ગૂગલ અર્થ પર ઝૂમ આઉટ કરીને જોયું
ત્યારે
અમારી મૈત્રીનું માનચિત્ર સ્પષ્ટ દેખાયું.
નજર પહોંચે ત્યાં સુધી દૂર દૂર ચારેતરફ
‘હું’નો મહાસાગર
અને
વચ્ચે વચ્ચે થોડા ઘણા
‘આપણે’ના ટાપુઓ.
જરાતરા
વાંધો
કે
વાંકું
પડતામાં જ
બધાં જ કપડાં ફગાવી દઈને
આપણે ‘આપણે’ના ટાપુ પરથી ઝંપલાવી દઈએ છીએ
‘હું’ના અસીમ અફાટ અપાર મહાસાગરમાં.
ને પછી મહામહેનતે લાખ કોશિશો બાદ પહોંચી શકાય છે
ફરીથી કોઈ એક ટાપુ પર,
જ્યાં પગ મૂકતાવેંત સ્વર્ગની પ્રતીતિ થાય..
ટાપુ પર હોઈએ ત્યાં સુધી તો એમ જ લાગે
કે
સંસારમાં આ સંબંધથી ચડિયાતું સુખ અવર કોઈ છે જ નહીં.
ને દરિયો તો એટલો ખારો ઉસ કે…
ગૂગલ અર્થએ એય ગણી બતાવ્યું
કે દરિયા સામે ટાપુના પર્સન્ટેજ તો નહિવત્ જ ગણાય…

આના કરતાં તો નાનાં હતાં ત્યારે સારું હતું.
નાનાં હતાં ત્યારે કપડાં ફગાવી દેવાનો અર્થ પણ અલગ હતો
અને મૈત્રીનું માનચિત્ર પણ આનાથી ઊલટું હતું.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૨૩-૦૮-૨૦૨૪)

સાથ-સંગાથ… . …ચિમેર, ૨૦૨૪

(હરિત સમુદ્ર… …મુન્નાર, કેરળ, માર્ચ ૨૦૨૪)

છેલ્લીવાર ઝઘડીને આપણે અલગ થઈ ગયાં.
પહેલીવાર બંને એક વાત પર સહમત થયાં
કે હવે સાથે નહીં રહી શકાય.

પ્રેમ?
હા, પ્રેમ તો હતો જ.
હતો ત્યારે ચિક્કાર પ્રેમ કર્યો બંનેએ. છાતી ફાડીને કર્યો.
એવો પ્રેમ જેની સમસ્ત મર્ત્યલોકને અદેખાઈ થાય.

પણ આપણે બંને એકસમાન. સમાન ધ્રુવ.
સંપૃક્ત્તતા કઈ રીતે સંભવે?
બંને સૂરજ… આકરા… તેજસ્વી…
એક આકાશ… બે દિવાકર… હોય કદી?

શું કહ્યું?
છેલ્લી મુલાકાત ઝઘડાવાળી નહોતી થવી જોઈતી, એમ?
હા, સાચી વાત. પ્રેમથી અલગ થયાં હોત તો વધારે સારું થાત.
ફરી એકવાર મળીએ?
પ્રેમથી અલગ થવા માટે?
હાહાહાહાહા…
પ્રેમ અને અલગાવ- વિરોધી શબ્દો નહીં?
સારું થયું, ઝઘડીને છૂટા પડ્યાં.
એ જ બંનેને અલગ રાખતું પૂરકબળ બની રહેશે.

ફરિયાદ?
ફરિયાદ તો છે જ. રહેશે જ કાયમ.
ફરી યાદ?
યાદ તો ફરી ફરીને આવતી જ રહેશે.
ભલે આવતી.
હૈયે કોઈ મલાલ નથી.
ના, ના… મલાલ તો છે… પૂરેપૂરો છે.. છે જ..
પણ જે છે એનો સ્વીકાર કરી લીધો છે.

મતભેદ-મનભેદ- તમે જે નામ આપવું હોય એ આપી શકો,
બધું હતું જ. કોને ન હોય?
નદી વહેતી હોય તો માર્ગમાં હજાર પથ્થર નાના-મોટા આવે જ…
નદી કંઈ વહેવાનું છોડી દે છે!

આપણે છોડી દીધું.

સાગર સુધી પહોંચી ન શકાયું.
હશે, કેટલીક નદી રણમાં જ સમાપ્ત થઈ જતી હોય છે.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૭-૦૪-૨૦૨૪)

(વળવળાંક… …ચાના બગીચા, મુન્નાર, કેરળ, માર્ચ ૨૦૨૪)

Tranquil……. ..at Statue of Unity, January 24

ખપમાં લેવા લાયક ન રહેલી
જૂની ઇચ્છાઓને
ટેવના ટેભા ભરી
દરવખતની જેમ એક ગોદડી સીવી કાઢી.
જ્યારે જ્યારે
ઠંડી જોર પકડે છે
ત્યારે ત્યારે
ગરમાટો મેળવવા
એ સરસ કામ આવે છે.
બાકીનો સમય
બેડ તળેના
ચોરખાનાંમાં
એને ઢબૂરી રાખું છું.
ઉપર બેડ પર હું સૂઉં છું
ત્યારે ભાગ્યે જ યાદ રહે છે કે
મારી બરાબર નીચે જ એ દબાયેલી પડી છે.
પણ શિયાળામાં
ઠંડી પડે ત્યારે
એને ખપમાં લેવાનું કદી ચૂકાતું નથી.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૫-૧૦-૨૦૨૨)

એકલતા…. …બર્લિન, જર્મની, 2023

વિહંગાવલોકન…. ….પેરિસ, એફિલની ટોચ પરથી, મે’૨૩

નદી વહી રહી છે. યુગોયુગોથી. નદી વહી રહી છે એ કારણે કાંઠાઓને અલગ રહેવું પડે છે. એ તો ટાંપીને જ બેઠા છે યુગોયુગોથી, કે ક્યારે નદી વહી જાય, પટ ખાલી થઈ જાય અને બંને કાયમ માટે એક થઈ શકે. સદહજાર અફસોસ પરંતુ. પ્રતીક્ષા બસ, પ્રતીક્ષા જ રહી છે. યુગોયુગોથી. પાણી એટલું ને એટલું જ રહે છે. ખતમ થતું નથી. પાણી અને પ્રતીક્ષા –બંને સ્થિર. પરિણામે કાંઠા અલગ.

.એક જ બિસ્તર પર
…અડખેપડખે
….સૂતા હોવા છતાં
……હું કે તું
……એકબીજાને
…….કેમ મળી શકતા નથી?
……..જે કંઈ તકલીફો,
………મનભેદો,
……….મતભેદો,
………..અહંકાર,
…………જિદ્દ,
………….ગજગ્રાહો,
…………..કલહો વિગ્રહો પૂર્વગ્રહો
……………જૂઠાણાં,
…………….અવિશ્વાસ,
……………..શંકા, સમાધાનો,
………………આપણા બેની વચ્ચે અડિંગો જમાવી બેઠા છે
……………….એને વહેતાં કરી દઈએ તો?

એક નદી આ પણ. બંધ બેડરૂમમાં બે જણ વચ્ચે વહેતી, બંનેને એકબીજાથી અલગ રાખતી. યુગોયુગોથી. આ નદી ઘણી વાર થીજી જાય. વહે જ નહીં. પ્રતીક્ષાની જેમ સ્થિર. જો કે દુનિયામાં કદાચ આ એક માત્ર નદી જ એવી છે, જે ભલે આખેઆખી વહી ન જાય, પણ ખાલી વહેતી જ કરી દેવામાં આવે એને, તોય એના બેઉ કાંઠા એકમેકને ચસોચસ મળી શકે. શું કહેવું છે!?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૨૧-૦૯-૨૦૨૧/૩૦-૦૪-૨૦૨૩)

ધીરે વહે છે સેન…. ….પેરિસ, એફિલની ટોચ પરથી, મે’૨૩