(પથ્થરો બોલે તો બોલાવી જુઓ….. …રાણીની વાવ, પાટણ, ડિસેમ્બર ૨૦૨૫)

[અમેરિકાથી કવયિત્રી સુશ્રી પન્ના નાયકનો સંદેશ આવ્યો કે એમની ભારતની આ વેળાની શિયાળુ મુલાકાત ટાંકણે અને અમેરિકા ગયા બાદ ફરી એકવાર પડી જવાના કારણે એમણે વ્હીલચેરમાં ફરવાની કમનસીબી પ્રાપ્ત થઈ છે. એમના જીવનસાથી શ્રી નટવર ગાંધીએ એક સૉનેટ લખીને એમને સધિયારો આપ્યો. મને વિચાર આવ્યો કે પન્ના નાયક જો સૉનેટ લખે તો શું લખે? બસ, એ વિચારની ફળશ્રુતિ એટલે આ સૉનેટ… પણ આપે એને કોઈ ઘટનાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં નહીં, કવિતાની એરણ પર જ નાણવાનું છે… પ્રતિભાવ અવશ્ય પાઠવજો…]

*

(શિખરિણી-મંદાક્રાન્તા)

અકસ્માતે મારો પગ લપસતાં તૂટ્યું સઘળું-
ગયો થાપો તૂટી, પણ ફકત શું એ? નહીં નહીં…
ઘણાં સ્વપ્નો, આશા ભવતરણનાં પાંપણ મહીં
ભરીને રાખ્યાં’તાં, ખતમ થયું સૌ, ના બચ્યું કશું.

ગયાં વર્ષો એ સૌ સતત સુખમાં, મોજ કરતાં;
ઊંચાનીચા માર્ગે પણ જળ સમા બેઉ વહતાં
રહ્યાં સાથેસાથે પરસપરનો સ્નેહ લહતાં;
હવે પૈંડાવાળી ખુરશીવશ છું, રે વિવશતા!

નિહાળી બે બુંદો નયન મહીંથી ગાલ સરતી,
ધસી આવ્યો, બેઠો ઘૂંટણભર તું, વા અવગણી;
મને ઝાલી, લૂછી નયન, કહ્યું તેં, ચૂંટલી ખણી-
“નિરાશા? રે બુદ્ધુ! ચડતીપડતીથી તું ડરતી?

“આડો આવે ભગવન ભલે, દે ભલે કાંખઘોડી,
જોડી રે’શે અતૂટ, શકશે વાળ સુદ્ધાં ન તોડી.”

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૫-૧૮/૦૨/૨૦૨૬)

*

(ગીત ગાયા પથ્થરોને….. …રાણીની વાવ, પાટણ, ડિસેમ્બર ૨૦૨૫)

ઝાંખી…. ….. તાપી તટે, ૨૦૨૨

(મંદાક્રાંતા)

સંધ્યાટાણે હું વનવગડે એકલો નીકળ્યો’તો,
નિરુદ્દેશે વિજન પથ પે સ્વૈરવિહાર કાજે,
લંબાવ્યું કો’ પડતર બીડે, ઊતરી રાત માથે,
સર્જાતું ત્યાં ફલક પર જે ચિત્ર, એને હું જોતો.

તારાઓની ટમટમ મહીં દૃષ્ટ આકાશગંગા,
નક્ષત્રો ને અનુપમ ગ્રહો, ચંદ્ર પાછો અનન્ય;
સૌની કાંતિ, કદ, સ્થળ – જુઓ! આગવાં ને અલભ્ય,
થોડી થોડી વધઘટ છતાં સ્થિર સૌ એકધારા.

મારી ચારેતરફ વસતી વસ્તી પોતેય આવી –
કોઈ આઘું, નિકટતમ કો’, ખાસ-સામાન્ય કોઈ,
સંબંધોમાં અગણિત વળી ધૂપછાંવેય જોઈ,
સૃષ્ટિ ભાતીગળ નિત, છતાં એક જેવી જણાતી.

હૈયે કોઈ ટૂંક સમયમાં સ્થાન એ તોય લેતું,
જે વર્ષોમાં જ્યમ નભ મહીં એકદા ધૂમકેતુ.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૭/૦૧-૦૮/૦૧/૨૦૨૨)

મુલાકાત…. … કમળ તળાવ, ડુમસ, સુરત ૨૦૨૨

રમ પમ ધોધ, ઘાણીખૂંટ, ભરુચ, ૨૦૨૧

(હરિગીત)

ભેગાં થયાં બે જણ અને ‘હું’-‘તું’નો સરવાળો થયો,
નોખા જતા બે માર્ગ જોડાઈ ગયા અન્યોન્યમાં;
તન છે અલગ પણ એક મન, ને એક સુખદુઃખ પણ થયાં,
જોડી બની એવી કે રાજી ખુદ ઉપરવાળો થયો.

સૂરજ અલગ ગ્રહમંડળોના નિજ ભ્રમણકક્ષા ત્યજી
નીકળી પડ્યા આકાશમાં સહિયારો પથ કંડારવા;
આભા નિહાળી યુતિની સંસાર કરતો વાહવા,
બાકી હતું પણ ભાગ્યમાં તો સાંજનું પડવું હજી.

થઈ સાંજ એના હોય સૌનાં, એ જ સૌ કારણ હતાં,
ના જીવે, ના દે જીવવા, એવાં પછી સગપણ થયાં!
ઈલાજ જાણે તોય લાઈલાજ બંને જણ થયાં,
સંગાથ કે વિચ્છેદના વિચાર પણ ભારણ હતા.

સાથે જ રહેવાનું હો તો બંને વિચારે કેમ ના-
માથાં જ કૂટ્યાં કરવા કરતાં શાને કરીએ પ્રેમ ના?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૫-૧૦-૨૦૨૧)

બડવા ધોધ, ભરુચ, ૨૦૨૧

તે કહ્યું કે આ નથી ગમતું તો મેં છોડી દીધું,
તે કહ્યું, આમાં મને તકલીફ છે, છોડી દીધું.
તું કહે, છે રાત તો છે રાત, દી બોલે તો દી;
સાથના સુખ માટે મેં મંતવ્યને છોડી દીધું.
તે કહ્યું, હું સર્વદા મરજીનો માલિક છું જ પણ-
‘પણ’ કહીને ‘પણ’ પછીનું વાક્ય તે છોડી દીધું.

બેય જણમાં પ્રેમ છે, હા, પ્રેમ છે એ તથ્ય છે,
પણ ઉભયના પ્રેમમાં શંકા, અહમના શલ્ય છે.
આટલાં વર્ષો એ શું સાહચર્યનું કૌશલ્ય છે?
કે ગરજ, મજબૂરી, વત્તા ટેવનું સાફલ્ય છે?
બે જણાં સાથે છે પણ સાથે છે શું એ સત્ય છે?
બેય જણને પૂરી આઝાદી હો, શું એ શક્ય છે?

જે રીતે પડછાયો કાયમ હોવાનો અજવાસમાં,
એમ આઝાદી ગુલામી હોય શું સહવાસમાં?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૧૪-૩૧/૦૧/૨૦૨૧)

ફ્યુઝન પોએટ્રી: ગઝલ-સૉનેટના લક્ષણ:

છંદ: ઉભયજીવી (ગઝલ: રમલ, સૉનેટ: હરિગીત)
સૉનેટ: ચૌદ પંક્તિ – બે ષટક અને યુગ્મક. પહેલા ષટકમાં પરિણામ, બીજામાં કારણ અને યુગ્મમાં ચોટ.
ગઝલ: મત્લા-શેરનું બંધારણ. સૉનેટમાં દરેક ષટક, યુગ્મકમાં અલગ પ્રાસરચના હોય એની સાથે સુસંગત રહેવા બંને ષટકમાં નવા મત્લા અને નવા રદીફ-કાફિયાની ગોઠવણ. યુગ્મકમાં નવો જ મત્લા. દરેક શેરનો સ્વતંત્ર અર્થ શક્ય.

બડવા ધોધ, ભરુચ, ૨૦૨૧

અલગ અલગ… સારસ બેલડી, ઊભરાટ

ઘણાં જોઈ લીધાં સહજીવન મેં અલ્પ વયમાં,
જડ્યાં ના કો’ જે હો સહજ સુખમાં ને મરકતાં;
હુંકારો, આશા ને શક-હક ન પાસે ફરકતાં,
અને જેઓ કો દી ન અનુભવતાં સાથ ભયમાં.

કશે શ્રદ્ધા ખૂટે, ધન સગવડો ક્યાંક ખૂટતાં,
વફા ને આસ્થાની ઉભય તરફે લાગતી કમી;
અને એ સૌ હો તો શરીરસુખમાં ક્વચિત્ નમી,
દગા, ટંટા, ભેદો મન-મત મહીં રાજ કરતાં.

લઈ છૂટાછેડા અલગ જીવતાં કો’ક બળિયાં,
બહુધા લોકો તો થઈ અજનબી એક જ થડે,
ન સાથે, ના નોખાં રહી જીવન જીવે કડેઘડે;
મળ્યાં છો ને બેઉ તન, મન છતાંયે ન મળિયાં.

મરેલાં લગ્નોનાં શબ ઊંચકી સૌ વિક્રમ જીવે,
ખૂલી જો જિહ્વા ને અઘટિત થયું તો? બસ બીવે.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૨૮-૨૯/૧૨/૨૦૨૦)

*

લોકો કહે છે પ્રેમથી ચડિયાતો કો’ નાતો નથી,
એ માનવી માનવ નથી જે પ્રેમીજન થતો નથી.
જગની બધી કડીઓમાં કહે છે સ્નેહની સૌથી વડી,
એના વિના સગપણની બંસીમાં પવન વાતો નથી.
નક્કી જ હોવી જોઈએ કો’ દિવ્ય શક્તિ પ્રેમમાં,
અમથો કવિ સદીઓથી ગીતો પ્રેમના ગાતો નથી.

પણ પ્રેમનું સાચે જ શું અસ્તિત્વ છે આ વિશ્વમાં?
કે ચાલતા આવ્યા ને ચાલ્યે રાખશે ગપ્પા સદા?
છે હાથ-પગમાં સૌના બેડીઓ જરૂરતની ફકત,
ને પ્રેમને આઝાદીનું દઈ નામ જીવે છે બધા.
ઈર્ષ્યા, અપેક્ષા, બેવફાઈ, જૂઠ, શક, હક, ને અહમ્-
છે સાત પગલાં આજ સાચા કોઈપણ સંબંધમાં.

દીસે ભલે, હોય જ નહીં, મૃગજળ પીવા ભાગે છે સૌ?
શું પ્રેમમાં હોવાના ભ્રમના પ્રેમમાં રાચે છે સૌ…?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૨૯-૦૯-૨૦૧૭)

ફ્યુઝન પોએટ્રી: ગઝલ-સૉનેટના લક્ષણ:

છંદ: ઉભયજીવી (ગઝલ: રજઝ, સૉનેટ: હરિગીત)

સૉનેટ: ચૌદ પંક્તિ – બે ષટક અને યુગ્મ. પહેલા ષટકમાં કથન, બીજામાં ખંડન અને યુગ્મમાં ચોટ.

ગઝલ: મત્લા-શેરનું બંધારણ, બંને ષટકમાં નવા મત્લા અને નવા રદીફ-કાફિયાની ગોઠવણ. યુગ્મમાં નવો જ મત્લા. દરેક શેરનો સ્વતંત્ર અર્થ શક્ય.

*

(કહીં દૂર જબ દિન ઢલ જાયે….                                                    …ઉત્તરાખંડ, ૨૦૧૭)

(મૈં નહીં બોલના જા….                                                               …સિંગાપુર, ૨૦૧૬)

*

(મંદાક્રાન્તા)

સૂતાં બંને પરસપરની બાંહમાં રોજ પેઠે,
વચ્ચે પેઠો અણકથ ડૂમો, મૂકશે કોણ હેઠે ?
ના કો’ ચૂમી, તસતસ થતાં કોઈ આલિંગનો ના,
હોઠોમાં કંપન હળવું છે, મૌન છે તોય વાચા.

છે તારામૈત્રક ઉભયમાં, કૈંક તોયે ખૂટે છે,
આશા-સ્વપ્નો હરિતવરણાં, કોણ બોલો, લૂંટે છે ?
છે બંનેના નયન તર એ હાલ બંને જુએ છે,
આંખોથી તો દિલ વધુ, અરે ! પોશપોશે રુએ છે…

નાયેગ્રા જે રગરગ મહીં દોડતો એ ગયો ક્યાં ?
વાયેગ્રા લૈ કરકમળમાં ચાલવાના દિ’ આવ્યા.
બેઠો કેવો ડર ઘર કરી, સ્પર્શ પાછા પડે છે !
સાથે વીત્યાં સુખ-દુઃખમાં એ વર્ષ કાચાં પડે છે.

થાકોડો છે વધત વયનો ? પ્રેમ આછો થયો શું ?
કે પ્રેમીના ઉરઝરણની મધ્ય આવી ઊભો ‘હું’ ?

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૭-૦૯-૨૦૧૬)

(માની જા ને ભઈલા….                                                                 …સિંગાપુર, ૨૦૧૬)

વીસ વરસ પહેલાં છવ્વીસમી જાન્યુઆરીના દિવસે અમે અગ્નિની સાક્ષીએ દ્વૈતમાંથી અદ્વૈત થવા તરફ ગતિ કરી હતી… જીવનમાં બંનેનું સરખું વજન રહે એ માટે, કોઈ પંડિતની સલાહ લીધા વિના અમે જાતે જ પ્રજાસત્તાક દિવસ પર પસંદગીનો કળશ ઢોળ્યો હતો.  દામ્પત્યજીવનની વીસમી વર્ષગાંઠ પર આ એક સૉનેટ મારા તરફથી વૈશાલીને ભેટ કેમ કે વીસ વર્ષના સહવાસનો આ પ્રવાસ હવે શ્વાસ બની ગયો છે…

*

(શિખરિણી)

કદી આ રસ્તાને ઉપર ચડવું’તું પરવતે,
યદિ એનું ચાલે, શિખર કરતાં ઉન્નત જતે,
કદી ખીણોથીયે નીચું ઉતરવાનું થયું હશે,
વળી કો’દી તો એ પણ થયું હશે: ના જવું કશે.

કદી આ રસ્તો છે સમથળ અને ક્યાંક નહિ એ,
કશે તૂટ્યો-ફૂટ્યો કરમ સમ તો અક્ષત કશે,
કદી સીધેસીધો, કદી અવળચંડો વનવને,
કદી થંભે દોડે, જીવન સરખો લાગત મને.

કહો, રસ્તાને હો થવું અગર રસ્તો, શીદ થશે?
કિનારી જોશેને ઉભય તરફે! તો જ બનશે.
કદી ઢાંકી દે ઘાસ, કદી વળી ઢેફાં-ધૂળ નડે,
છતાં બંને સાથે સતત રહીને મારગ ઘડે.

ભલે જેવો-તેવો પણ સતત વચ્ચે જ લઈને,
રચ્યો બંનેએ મારગ જીવનનો કોર થઈ બે.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૨૬-૦૧-૨૦૧૭)

(લગાગાગાગાગા / લલલલલગા / ગાલલલગા)

*

*

{સ્ત્રગ્ધરા (12)} {ખંડ મંદાક્રાન્તા (2)}

બોલો જોયું કશે સારસ યુગલ સમું પ્રેમમાં મગ્ન કોઈ?
પ્રેમે કેવો ? દીયા-બાતી, રુધિર રગમાં, સોયમાં દોર પ્રોઈ;
સંગાથે બેઉ જીવે, અનવરત લઈ ચાંચ-ચાંચે ફરે છે,
જ્યાં એકે જીવ ખોયો, તરત જ પટકી માથું બીજું મરે છે,

હૈયું જોડાયું’તું એમ જ ઉભયનું, ના રેણ ના કોઈ સાંધો,
જોડી જાણે કે રાધા કિશન પ્રણયમાં લીન હો રાત-દા’ડો;
ઈર્ષ્યા ના થાય કોને ? તનમનધનથી બેઉ સંપૃક્ત કેવા !
છો જગ જાતું રસાતાળ પણ ઉભયને કોઈ લેવા, ન દેવા.

કોની લાગી હશે રે નજર જળ થયા લાઠી માર્યે જુદા આ,
પત્તાનો મ્હેલ કે કાચ ઘર ? બધું થયું એક ફૂંકે સફાયા ?
નોખાં થૈ ગ્યાં સદાના હમસફર, ભલે વાસ એક જ રયો છે,
કાયા છોડી દઈ ભીતર રવરવતો શ્વાસ ચાલ્યો ગયો છે.

પાછો આવે ? ના.. ના.. શ્રદ્ધા ગત થઈ પછી કોઈ કાળે ન આવે,
શંકા? ના…ના… પ્રેમ જ… હા..હા.. પરત દિલમાં લાવે તો માત્ર લાવે.

– વિવેક મનહર ટેલર
(જુલાઈ ૨૦૧૬)

(અલગ અલગ….                  …સારસ ક્રેન, ઉભરાટ, ઑગસ્ટ-૨૦૦૯)

*

(વનવેલી સૉનેટ)

સાચો શબ્દ જડી આવે એની રાહ જોવામાં જ
એઝરા પાઉન્ડે એક આખું વર્ષ કાઢી નાંખ્યું.
પેરિસના મેટ્રો સ્ટેશને જોયેલા ચહેરાઓને
કંડારવા છત્રીસ પંક્તિઓ લખી. છત્રીસની અઢાર કરી ને અંતે
બે જ પંક્તિ ને ચૌદ શબ્દોની કવિતા વરસ પછી આ દુનિયાને આપી.
વરસોથી એ કવિતા જગ આખાને મંત્રમુગ્ધ કરતી આવી છે અને કીધા કરશે.

એક સાચી કવિતા, એક શબ્દની રાહ માણસ ક્યાં સુધી જોઈ શકે ?
મારે દર શનિવારે મારી વેબસાઇટ ઉપર એક નવી કવિતા અપલોડ કરવાની હોય છે.
પાઉન્ડને શું હતાં આવાં કોઈ કમિટમેન્ટ ?
આજે ફરી મારે અઠવાડિક કવિતા પૉસ્ટ કરવાનો દિવસ આવી ઊભો છે.
થોભો જરા, ગજવા ફંફોસી લઉં. ઘસાઈ ન ગયો હોય એવો કોઈ
શબ્દ કે ચવાઈ ન ગઈ હોય એવી કોઈ કવિતા બચ્યાં છે ખરાં મારા ખિસ્સામાં ?

ઓ પાઉન્ડ, યુ બાસ્ટર્ડ ! ખુશ ?
મેં કેલેન્ડરમાંથી શનિવાર જ ફાડી નાંખ્યા છે કાયમ માટે.

– વિવેક મનહર ટેલર
(૦૮-૧૦-૨૦૧૪)