એક ગઝલના પ્રતિભાવમાં તેઓ કહે છે કે:

“અવિભાજ્યતા એ પ્યારની તારી શરત પ્રથમ,
અહીંયા નિયમ છે ગમતાંનો કરતાં રહો ગુલાલ.

આ કડીઓ ઘણી ગમી. મકરંદ દવેનું આ કાવ્ય મને ઘણું જ ગમે છે. સંગીત ભવન ટ્રસ્ટ -મુંબાઇના ‘અમે રે સૂકું રુનું પુમડું’ આલ્બમમાં બહુ જ સુરીલી રીતે આ કવિતા ગવાયેલી છે.
તમારો ગમતાંનો ગુલાલ કરવાનો ખ્યાલ બહુ જ ઊંચો છે.
મલાલ શબ્દનો અર્થ સમજાવશો?”

મારે એટલું જ કહેવાનું કે હું ‘પ્યાર બાંટતે ચલો’ની થીયરીનો માણસ છું. બીજું, મલાલ એટલે અજંપો, દુઃખ, વેદના. કવિ માટે અજંપો જ જીવન છે. મનમાં શાંતિ વ્યાપી જાય એ કોઈ પણ કવિનું અને બહોળી ભાષામાં કહીએ તો કોઈપણ માનવીનું મૃત્યુ જ છે ને? અજંપો જ માનવીને કાર્યરત્ રાખે છે.

બીજી ગઝલના સંદર્ભમાં સુરેશભાઈ કહે છે કે:
“શ્વાસે વણીને શબ્દ રચી સાદડી છ ગજ,
તૂટ્યો જો તાર શબ્દ નો તો પ્રાણ પણ નથી.

આ પંક્તિમાં ‘છ ગજ ‘ થી શું અભિપ્રેત છે?
દેહની તરફ અંગુલીનિર્દેશ હોય તો ‘બે ગજ’ ન હોવું જોઇએ?”

મારી સાચેજ અહીં ભૂલ થઈ છે. એક ગજ એટલે ચોવીસ ઈંચ અને એ અનુલક્ષમાં છ ફૂટના દેહ માટે ત્રણ ગજ શબ્દ વાપરવો જોઈએ. છંદરચના યથાવત્ રહે એ પ્રમાણે મારી ભૂલ સુધારી લઉં છું.
ફરી એકવાર ખૂબ ખૂબ આભાર, સુરેશભાઈ અને તમામ મિત્રોનો, જે મને સતર્ક અને સતેજ રાખે છે.

વિવેકભાઇ , આ બે પંક્તિઓમાં તમે શું કહેવા માંગો છો, તે ખ્યાલ ન આવ્યો.
……………………..
વિવેક: – આ બે પંક્તિઓમાં એક સીધો પ્રશ્ન મારો આત્મા જાણે કે મને કરે છે. લોકોને અને ખુદ મારી જાતને હું એમ કહેતો ફરું છું કે હવે હું એને વિસરી ગયો છું અને પુરાવા તરીકે આગળ કરું છું, મિટાવી દીધેલા પત્રો, તસ્વીરો, અને યાદ પણ ! પણ જેવું હું આ કહું છું કે જાણે અંદરથી એક અવાજ ઊઠે છે કે તો પછી આ બધું શું છે? જે નામ તારા લોહીમાં ઓગળી ગયું છે એ કોનું છે તો પછી?

————————–
સુરેશભાઈ: “બે-ચાર શ્વાસ સુધીની તકલીફ છે બધી,
આગળ પછી આ રસ્તામાં સીધું ચઢાણ છે.”
ધવલભાઇની જેમ મને પણ એ બે કડીઓ ઘણી ગમી. જીવનના stress ને આ રીતે જોવાની રીત સૌએ અપનાવવા જેવી છે.
‘પછી’ ના સ્થાને ‘ભલે’ મુકીએ તો વધારે સારો ભાવ પ્રગટે છે.
આખા બ્લોગને આ નામ આપીને તમે સૌ કાવ્ય રસિકોને સુંદર પ્રેરણા આપી છે.
હવે ખબર પડી કે કવિતા કેમ આટલી બધી મને ગમે છે.
……………………….
-વિવેક: ‘પછી’ ના સ્થાને ‘ભલે’ મૂકવાથી આખા શેરનો અર્થ જ શું બદલાઈ નથી જતો?
આગળ પછી આ રસ્તામાં સીધું ચઢાણ છે એમ કહીએ ત્યારે આગલી પંક્તિમાંથી આ જિંદગી જ એક તકલીફ છે અને મરણ પછીની શાંતિ અને ઉર્ધ્વગમનનો ઈશારો થઈ રહ્યો છે. જ્યારે આગળ ભલે આ રસ્તામાં સીધું ચઢાણ છે એમ કહીએ ત્યારે આગલી પંક્તિમાંથી અર્થ મરી જતો લાગે છે અને મારી દ્રષ્ટિએ શેર એની શેરિયત ગુમાવી બેસે છે. વળી ‘આગળ ગયા પછી’ એ આપણો સામાન્ય ભાષાપ્રયોગ છે. અને મેં આ શેરમાં એ ભાવાર્થ સાથે જ એનો શબ્દપ્રયોગ પણ કર્યો છે.
—————————-
સુરેશભાઈ:
કહું હું કેમ કે સૌ ઝંખના મારી મરી ચૂકી ?
કબર ચણતાં જ કૂંપળ એક ઊગી આવી પરબારી !

બેફામ યાદ આવી ગયા. ગઝલનો અંત અને જીવનનો અંત- માનનીય અને ઘણા બધાના પ્રિય એ શાયરની આ શૈલી તમારી કલમે સજીવન થઇ ગઇ.
છેલ્લો શબ્દ ‘ પરભારી ‘ હોત તો કદાચ બરાબર થાત.

– વિવેક : ભાષાની દ્રષ્ટિએ પરબારી અને પરભારી બંને શબ્દો સાચા છે. પણ દક્ષિણ ગુજરાતના જે પ્રદેશમાં જન્મીને હું મોટો થયો છું ત્યાં મેં કદી પરભારી શબ્દ સાંભળ્યો નથી. કદાચ સૌરાષ્ટ્ર અથવા ઉત્તર ગુજરાતની તળપદી ભાષામાં પરભારી શબ્દ વપરાતો હોય તો યે હું મારી ભાષામાં મારા જ મૂળિયા દેખાય એવું પસંદ કરું છું. મને અમૃત ઘાયલનો એક શેર યાદ આવે છે: મને કંઈ વાત તો કરવી હતી અલગારી મન મારા, વળી કોના થકી તેં પ્રીત પરબારી કરી લીધી !
—

પ્રિય સુરેશભાઈ, આશા રાખું છું કે આપને સંતોષ થાય એવો ખુલાસો હું કરી શક્યો હોઈશ. આપના આવા અને હજી વધુ આકરા પ્રતિભાવોની સદૈવ પ્રતિક્ષા રહેશે. કેમકે તાપમાં તપ્યા વિના સોનાને યોગ્ય ઘાટ મળતો નથી અને હું સતત સારા ઘાટના ઈંતેજારમાં જ છું.